Polecamy przeczytać:

Podsumowanie

Jak więc widać Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich - a przede wszystkim jego rosyjska część składniowa - nie opierał się jedynie na terrorze. Owszem, represyjność państwa wobec szarych obywateli odgrywała olbrzymią rolę, była być może najważniejszym czynnikiem utrzymującym komunistów u władzy - lecz nie jedynym. Kult jednostki w osobie Stalina, a w mniejszym stopniu także Lenina; olbrzymia mobilizacja społeczna w celu zbudowania państwa w pełni zindustrializowanego; niebywale silna i wszechobecna propaganda sławiąca na każdym kroku nieogarnioną potęgę Związku Radzieckiego i mądrość jego przywódców z uwzględnieniem najważniejszego budowniczego nowego świata - Stalina; wreszcie gigantyczna opiekuńczość nad przeciętnym obywatelem pozwalająca mu nie myśleć, nie musieć martwić się o jutro - oto czynniki, które spajały w latach trzydziestych i później władzę radziecką ze społeczeństwem. Oczywiście gdyby z repertuaru działań stalinowców wycofać wszechobecny terror, to system komunistyczny z pewnością szybko by upadł - ale nie można też umniejszać roli pozostałych wymienionych czynników - istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że gdyby nie one, to sam terror by nie wystarczył, społeczeństwo w końcu by się zbuntowało.